انواع گونه های قهوه
درخت قهوه مانند دیگر گیاهان از گونه ها و نژادهای متفاوتی تشکیل شده که مشهورترین آنها : عربیکا – ربوستا – لیبریکا و اکسلسا می توان اشاره کرد . به گفته بسیاری از کارشناسان تا کنون 124 گونه و شش هزار زیرگونه از این گیاه شناسایی شده است
نژادهای قهوه
نام این درخت گل دهنده کافیا (Coffea) است . گونه های قهوه بطور خودرو در طبیعت می رویند و زیستگاه اصلی آنها ماداگاسکار، آفریقا، جزایر ماسکارین، کومور، آسیا و استرالیا است. فقط دو نژاد قهوه عربیکا (Arabica) و قهوه کانفورا (Canephora) ( که به اسم عربیکا و روبوستا شناخته می شوند) بصورت گسترده و تجاری مورد معامله قرار می گیرد، بطوریکه بیش از 99% از تولید قهوه جهان را شامل می شود.برخی از کشورها همچنین مقدار کمی قهوه از نژاد های لیبریکا (Liberica) و اکسلسا (Excelsa) را برای مصرف خود پرورش می دهند.
قهوه اکسلسا
قهوه اکسلسا گونهای از قهوه منحصربفرد، مقاوم و سازنده میباشد که کشف آن در قرن بیستم در آفریقا صورت گرفت.
کشت و مصرف قهوه اکسلسا به وسعت زیادی در آسیا و آفریقا انجام میگیرد اما این دال بر این نیست که آسیا و آفریقا منشا تولید قهوه اکسلسا باشد. در نتیجه برخی مواقع شاهد هستیم دانههای قهوه به درستی کاشت، فراوری و تهیه نمیشوند که در نهایت قهوهای با کیفیت پایین و بدون داشتن فاکتورهای طعم مشخص حاصل میشود.
حال اگر در پرورش قهوه اکسلسا همانند سایر قهوهها از جمله روبوستا، دقت و توجه کافی اتخاذ شود، لوبیاهای باکیفیت و منحصربفردی بهوجود خواهد آمد.
مشخصات ویژه گیاه اکسلسا
گیاه قهوه اکسلسا برخلاف قهوه عربیکا و ربوستا بهصورت درختچه نبوده و درخت است که در ارتفاعات 1000 تا 1300 مترمکعب رشد میکند. اگرچه گیاه قهوه اکسلسا مقاوم و منعطف میباشد اما نیازمند مراقبت و توجه خاص بوده و مدیریت پرورش آن دشوار میباشد.
درخت اکسلسا برخلاف سایر درختان و درختچهها در برابر آفات، زنگزدگی و آسیب پروانههای معدنچی مقاوماند اما مستعد ابتلا به بیماری قارچی تریکومیکوز هستند.
برگ گیاه اکسلسا از گیاهان بزرگ برگ نیز بزرگتر بوده که طول هر برگ آن 26 سانتیمتر و عرض آن 13 سانتیمتر میباشد.
لوبیای گیاه اکسلسا نامتقارن بوده بهطوری که طول لوبیا 9 میلیمتر و عرض آن 6 میلیمتر میباشد.
کافئین قهوه اکسلسا از کافئین قهوه عربیکا کمتر است بهطوریکه میزان کافئین در لوبیای اکسلسا از 0.86 تا 1.13 گرم در هر 100 گرم در مقایسه با 1.2 تا 1.5 گرم برای عربیکا میباشد.
به گفته چندتن از صادرکنندگان و تولیدکنندگان انواع قهوه، با وجود اینکه قهوه اکسلسا زیرمجموعه قهوه لیبریکا قرار گرفته است، اما تفاوتهای حائزاهمیتی در آنها وجود دارد.
از جمله اینکه لوبیا قهوه لیبریکا همانند بادام است اما لوبیای قهوه اکسلسا از نظر ابعادی کوچکتر و گردی شکل میباشد.
با وجود تفاوتهایی که میان این دو قهوه وجود دارد اما تولیدکنندگان این دو قهوه را در یک گروه قرار داده و در طبقهبندی به یک نام میخوانند.
طبق یافتههای جدید، دو قهوه لیبریکا و اکسلسا تفاوتهای ژنتیکی بسیاری دارند و براساس اختلافاتی که در کروموزومهای آنها وجود دارد این دو باید در نوع و گونههای متفاوت از هم در نظر گرفته شوند.
شناسنامه قهوه عربیکا
- فرمانرو= گیاهان
- گیاهان گلدار
- دولپهایهای نو
- آستریدها
- راسته= گلسپاسیسانان
- تیره= روناسیان
- زیرخانواده= روناسیان ایگزوروئیدائه
- تبار= Coffeeae
- سرده= گیاه قهوه
- نام علمی= Coffea arabica
مشخصات ظاهری عربیکا :
- دانه ای تخت و صاف
- بیضی شکل تر از دانه های دیگر قهوه ها
- خط وسط لوبیای دانه کمی دارای انحناست
- رشد در ارتفاع 1000 تا 2100 متر بالاتر از سطح دریا
- رشد تا ارتفاع 6 متر
مشخصات ذاتی قهوه
- کافئین ملایم
- اسیدیته بالا و متنوع
- کرمای کم تر
- تلخی کمتر
- و معمولا عطر بالا
گونه روبوستا
گونه روبوستا بیشتر در ویتنام، غرب آفریقا، اندونزی و سایر بخشهای جنوب شرقی آسیا رشد میکند. روبوستا دارای مقادیر اسدیدیته پایینتری نسبت به قهوه عربیکا هستند. به این معنی که به طور کلی شیرینی کمتری در آنها وجود دارد. روبوستا برای اولین بار در کنگو کشف شد. درختان روبوستا پس از سه سال اولین محصول خود را تولید میکنند و تولیدات آنها ۲۰ تا ۳۰ سال بیشتر ادامه پیدا نمیکند.
مراقبت از درختان قهوه روبوستا بسیار راحت است. این درختان در مقابل شرایط آبوهوایی و آفات گیاهی بسیار مقاوم بوده و به طور متوسط یک سوم ارزانتر از قهوههای گونه عربیکا هستند. یکی دیگر از شاخصهای گونه روبوستا، وجود کافئین بیشتر است. دانههای روبوستا به طور کلی کوچکتر و دایرهایتر از دانههای عربیکا هستند.
مشخصات ذاتی و ظاهری ربوستا
- گرد و ریزتر از عربیکا
- دارای خط صاف در وسط دانه
- معمولا پشت دانه گرد و تپل است
- رشد در ارتفاعات پایینتر از 1000 متر از سطح دریا
- کافئین بالا
- کرما بالا
- تلخی زیاد
- اسیدیته محدود تر ( معمولا بسمت آجیل و فندق )
گونه لیبریکا
گونه لیبریکا در ارتفاعات کم و در مالزی و آفریقای غربی پرورش یافته و کمتر از یک درصد بازار تجارت را به خود اختصاص دادهاند. در فنجان غلیظ و تند است اما طرفداران خاص خود را دارد. گونه لیبریکا در فیلیپین به باراکو معروف است. تعدادی از انواع مختلف در ماداگاسکار و جزایر ماسکارین وجود دارد که فاقد کافئین یا مقدار کمی کافئین دارند.
گردآورنده و تنظیم کننده : سجاد حکمت
منابع :
coffee obsession
کیانی، اسماعیل؛ ۱۳۹۸؛ کتاب یک فنجان اسپرسو؛ انتشارات ترانه مشهد
